۸۶۰۸۶۳۲۶
info@
caracaltravel.com
اشتراک‌گذاری
ترجمه:
منبع:
تاریخ سه شنبه ۲۳ بهمن ۱۳۹۷

کاروانسراها بناهای بین راهی به شمار می‌روند که اغلب در مسیرهای مهم بازرگانی- زیارتی ساخته می‌شدند و کاروانیان می‌توانستند در آن‌ها استراحت و آذوقه مابقی راهشان را تامین کنند.

کاروانسرا ترکیبی است از دو کلمه "کاروان" (کاربان) به معنای جمعی مسافر که گروهی سفر می‌کنند و "سرا" به معنای مکان و خانه. هر دو بخش این کلمه از زبان پهلوی ساسانی گرفته شده است.

کاروانسراها بر حسب موقعیت و کارکرد به دو دسته تقسیم می‌شوند: شهری و برون شهری. کاروانسراهای برون شهری در کنار راه‌های ارتباطی ساخته می‌شدند و کاروانسراهای شهری به طور منظم به بازارها برای داد و ستد و معاملات منتهی می‌شدند (احسانی 1381 : 84).

             کاروانسرای سعدالسلطنه

 

بررسی اجمالی کاروا‌نسراها از بدو پیدایش تا دوران شکوفایی گویای این حقیقت است که این نوع بنا از ضروری ترین و کاربردی ترین آثار معماری این سرزمین بوده و اشکال و انواع آن در دوران تکامل و توسعه کمتر متروک شده و این علتی جز نیازمندی جامعه سنتی به آن نداشته است ( نظری 1385: 18).

پایه مطالعات تاریخی بنیاد و شالوده کاروانسرای ایران در زمان هخامنشیان نهاده شده است. بدین صورت که در زمان هخامنشیان در مرحله اول به منظور ارتباط سریع بین نقاط مختلف کشور ساختمانی به نام "چاپارخانه" ایجاد شد) آیوازیان 1374: 584).

در دوران اسلامی به دلیل اهمیتی که تجارت، زیارت و سیاحت پیدا کرد، ساخت کاروانسراها رونق یافت. به نظر محققین پلان کاروانسراها با الهام از خانه‌های درون‌گرا با حیاط مرکزی ساخته شده است. این بناها شباهت زیادی به معماری مدارس نیز داشته اند.

کاروانسراهای ایران به طور کلی به سه دسته تقسیم می‌شوند:

1- کاروانسراهای کاملا پوشیده کوهستانی مثل کاروان‌سرای امام‌زاده هاشم سر راه تهران به شمال

2- کاروانسرای بدون حیاط حاشیه خلیج فارس

3- کاروانسراهای حیاط دار مناطق کویری.

بهترین و زیباترین کاروانسراهای ایران، کاروانسراهای حیاط دار هستند که خود به چند دسته تقسیم می‌شوند و مهم‌ترین آن‌ها عبارت اند از: مدور، چند ضلعی، دو ایوانی، چهار ایوانی با تالار ستون دار و یا به صورت متفرقه می‌باشند.

تعداد کمی از کاروانسراهای ایران با نقشه مدور بنا گردیده، لذا از نظر معماری اهمیت فراوانی دارند.

در حال حاضر سه نمونه از کاروانسراهای مدور با نام‌های زین الدین، تاج آباد و زیزه باقی مانده اند.

برخی گفته‌ها حاکی از آن اند که کاروان‌سرای چهارمی با پلان مدور نیز وجود دارد که در شهر ری واقع شده است.

          

 

کاروا‌نسرای زین الدین

از شاهراه یزد به سمت کرمان که حرکت کنیم، در جنوب یزد حدود کیلومتر 67 جاده، کاروان‌سرایی دایره ای شکل خودنمایی می‌کند.

رباط زین الدین بین دو کاروانسرای کرمان‌ شاهان و علی آباد قرار گرفته و تنها رواق مدور سالم ایران  و یادگار گنج‌علی خان محسوب می‌شود که از عهد صفویه بر جای مانده و با هیچ یک از کاروانسراهای این دوره قابل قیاس نیست.

ظاهر مجموعه بی شباهت به قلعه‌های نظامی نیست و سال‌های طولانی تحت عنوان کاروانسرا استفاده می‌شده است.

معمار آن شخصی به نام محمد معمار یزدی بوده که در قرن 10 هجری به دستور گنجعلی خان و فرمان شاه عباس با هدف اقامت تفنگچیان و محافظان، ساخته شده است.

بنا به طرز بسیار جذابی بازسازی و بسیار خوش سلیقه دکور شده است. کامران امامی سال 1380 تصمیم  به بازسازی و بهره برداری از کاروانسرای زین الدین گرفت. این پروژه که 7 سال زمان برد و 500 میلیون تومان هزینه برداشت. در نهایت به اقامت‌گاهی زیبا در دل کویر مبدل گشت و اکنون جزء 100 هتل برتر دنیا به شمار می‌رود.

گرداگرد ساختمان 5 برج هلالی قرار دارد که ظاهرا برج‌های نگهبانی بوده اند. ساختمان کاروانسرا از آجر است و پس از سر در عظیمش قسمت هشتی و پس از آن صحنی 12 ضلعی به چشم می‌خورد. از بارزترین ویژگی‌های رباط زین الدین، قرینه بودن آن است.

همه اتاق‌ها دارای تشک، پتو و بالشت تمیز هستند و به دو گروه تقسیم می‌شوند. اتاق‌های کوچک‌تر در طول راهرویی که دیوارها و زمینش با فرش‌های ایرانی تزیین شده اند قرار دارند و با پرده ای نازک یا درهای چوبی از راهرو جدا می‌شوند و اتاق‌های بزرگ‌تر نیز دور تا دور حیاط هستند و به آن راه دارند. 

دور بودن از شرق ایران که فاصله کمی با مرزهای پاکستان و افغانستان دارد و همچنین تجربه اقامتی فراموش نشدنی در مکانی ارزشمند با قدمت تاریخی زیر آسمان پرزرق و برق کویر، سبب شدند تا مجموعه سالانه میزبان گردشگران بسیاری از سایر کشورها باشد.

کاروانسرا ظرفیت پذیرایی تا حدود 100 نفر را داراست و تمامی امکانات مورد نیاز مسافران در قالب قدیمی و سنتی به گونه ای که کاملا بتوانند حس سفر به جاده ابریشم را داشته باشند، فراهم شده است.

کاروانسرای زین الدین در تاریخ 28 مرداد 1351 با شماره ثبتی 926 در فهرست آثار ملی کشور ثبت و همچنین در سال 2006 موفق به کسب دیپلم افتخار از سوی سازمان جهانی یونسکو برای "احیا و سازماندهی با بهره گیری از مصالح سنتی" شد.

            

 

کاروانسرای زیزه*

کاروانسرای «زیزه» هم‌چون دیگر نمونه کاروانسرای دایره‌ای ایران؛ یعنی کاروانسرای صفوی «زین‌الدین» در یزد، خوش‌شانس نیست که مرمت و احیا و به هتل و اقامتگاه تبدیل شود، درحالی‌ که زین‌الدین جزو ۱۰۰ هتل برتر دنیا شناخته می‌شود، اما زیزه به حال خود رها شده است.

به گزارش زیست آنلاین، از جاده اصلی کاشان  نطنز، کنار مجتمع بین‌راهی «مهتاب» که وارد جاده فرعی شوید و حدود دو و نیم کیلومتر جلو بروید، در مسیر روستای «تتماج» ناگهان کاروانسرایی از پشت یک تپه کوچک خودنمایی می‌کند. حس خوبی است وقتی که می‌دانی به یکی از دو کاروانسرای دایره‌ای ایران که هنوز باقی مانده، نگاه می‌کنی. ورودی کاروانسرای قاجاری «زیزه» رو به شرق است و دو طرفش سکوی نشستن قرار دارد. دیوارهای نه‌چندان بلند، ولی تخریب‌شده کاروانسرا به‌وضوح دیده می‌شود. بخش قابل توجهی از سقف نیز تخریب شده است.

وارد کاروانسرا که شوید، نخستین چیزی که توجه شما را به خود جلب می‌کند، در طرفین هشتی دو ورودی به چشم می‌خورد که به اصطبل راه دارد. سقف اصطبل گنبدی بوده که فرو ریخته و راه‌پله‌ای که به بام متصل است، اما تخریب شده و نمی‌توان از آن گذر کرد. کاروانسرا تا ارتفاع یک و نیم متر از سنگ و مابقی آن از آجر ساخته شده است.

وارد که شوید سمت چپ راهرو، حجره‌های سنگی قرار دارند که جز یکی، دو حجره، مابقی نیمه‌مخروبه شده‌اند. حجره‌ها دو در ورودی دارند که کمتر مورد مشابه آن دیده شده است. انتهای راهرو نیز به یکی از سه شاه‌نشین کاروانسرا وصل می‌شود و سمت راست دیواری سرتاسر است که مشخص است دیوار پشتی حجره‌های داخل حیاط هست.

زمین پر است از تکه‌های سنگ و آجر که زباله همراهی‌شان می‌کند. دیواره‌ها و سقف‌های سنگی هم بر اثر دود آتش سیاه شده‌اند. از حجره‌ها، اصطبل و شاه‌نشین نیز بقایایی مانده که نیازمند رسیدگی است.

خارج کاروانسرا در ضلع شمالی خندقی با عمق حدود یک متر کنده شده و جلوی سردر نیز آب‌انبار کوچکی قرار دارد.

به گزارش «مهرپارسه»کاروانسرای قاجاری «زیزه» همچون دیگر نمونه کاروانسرای دایره‌ای ایران؛ یعنی کاروانسرای صفوی «زین‌الدین» در استان یزد، خوش‌شانس نیست که مرمت و احیا و به هتل و اقامتگاه تبدیل شود.

زین‌الدین حالا جزو یکصد هتل برتر دنیا شناخته می‌شود، اما زیزه به حال خود رها شده تا روزبه‌روز بیشتر تخریب شود. این کاروانسرا با گنبد مرکزی و اتاق‌هایی که دورتادور آن است، می‌توانست یکی از هتل‌های جذاب بخش مرکزی ایران باشد، اما شانس با او یار نبود.

* منبع: زیست آنلاین

            

 

کاروانسرای تاج آباد*

سومین کاروانسرای مدور ایران در در 26 کیاومتری جاده همدان-اسدآباد در دهستان سمینه رود شهرستان بهار در بافت روستای تاج آباد (رسول آباد سفلی) قرار گرفته است. این کاروانسرا به لحاظ جغافیایی و استراتژی حائز اهمیت بوده است چرا که از گذشته تا کنون شرق و غرب کشور را به هم متصل می‌کند. با توجه به مساحت درب اصلی نسبت به کل بنا نیز می‌توان به اهمیت آن پی برد. قرار گرفتن بنا بر سر راه تجاری و زیارتی خراسان و عتبات عالیات در عراق، از مهم‌ترین دلایل رونق گرفتن تجارت و سفرهای زیارتی منطقه بوده است.

کاروانسرا در دوره ایلخانی به مدت دو سال کمپ اردوگاه نظامی سرداران هولاکو برای تصرف بغداد بوده است. در متون تاریخی از آن با نام‌های "پنجه علی"، "پنج انگشت" و سیاه کوه یاد شده است.

در زمان قاجار توسط بانو زبیده خاتون از نوادگان فتحلعی شاه قاجار و حاجی میرزا علینقی کوثر همدانی ساخته شده است. زبیده خاتون علاوه بر این کاروانسرا بانی ساخت بناهایی چون بقعه امامزاده یحیی در همدان و پل روان نیز بوده است.

تا کنون هیچ گونه کتیبه ای که معرف سال دقیق احداث بنا باشد به دست نیامده است.

دیوار خارجی بدون تزیینات است و تنها آجرکاری ساده دارد. ورودی اصلی بنا در سمت شرق قرار گرفته و دارای درب چوبی دولنگه ای است که همزمان با بناست.  در سمت جنوب و طرفین درب اصلی بنا 6 طاق هست که احتمالا محل نگهبانی و محل اسکان چاروادار بوده است. در پشت قسمت ورودی و در طرفین هشتی آن چهار اتاق که دو حجره آن برای نگهبانی بوده به صورت قرینه قرار دارند. 

از راه درب اصلی هیچ راهی برای ورود به اصطبل وجود نداشته و تنها را رسیدن به آن عبور از حیاط بوده است. در طرفین ورودی شرقی به میانسرا دو حجره کوچک فاقد طاقچه و اتاق وجود داشتند که احتمالا برای سرایدار کاروانسرا و نگهبانی بوده است.

مجموعه دارای 29 حجره با ابعاد متوسط 3*2 متر مربع است که در هر یک از حجره‌ها هواکشی برای روشن کردن آتش و گرم کردن فضای داخل وجود داشته است. طرفین ایوان‌های بنا دارای حجره‌هایی است که در ظاهر شبیه حجره‌های دور میانسرا هستند ولی از نظر ابعاد بسیار کوچک‌ترند. روبروی درب اصلی حجره ای بوده که نمای آن با حجره‌های دیگر تفاوت چندانی نداشته اما بین آجرهای دیوار آن به جای ملات ماسه-گچ، با گچ بند کشی شده بوده است و ظاهری شکیل تر از مابقی اتاق‌ها داشته است. چنین حجره‌هایی برای آن بوده که اگر شخص مهمی وارد شد در آن‌ها اقامت کند و شاه نشین نام داشتند. 

در پشت حجره‌ها اصطبل طویلی قرار داشته که برای نگهداری احشام زوار و تجار بوده است. در کاروانسرای تاج آباد به ازای هر حجره اقامتی در گرداگرد حیاط یک حجره و اصطبل در پشت آن تعبیه شده بوده است.

در فصول گرم کاروانیان در حجره‌های دور حیاط و در فصل‌های سرد در قسمت اصطبل می‌ماندند. منبع آب کاروانسرا از قنات مجاور در قسمت شرقی تامین و پس از عبور از زیر اصطبل وارد حوض میانی صحن بنا می‌شده است.

کاروانسرای تاج آباد تا قبل از عملیات بازسازی و مرمت که در سال‌های 80 تا 89 انجام شده، انبار و محل اسکان دام روستاییان و زمانی هم پناهگاه بی خانمان‌ها و فقرا بوده است.

          

 

تفاوت‌ها و شباهت‌های میان کاروانسراهای تاج آباد، زیزه و زین الدین

1- کاروانسرای تاج آباد مانند کاروانسرای زیزه فاقد برج و تزئینات بیرونی است.

2- کاروانسرای تاج آباد برخلاف کاروانسراهای زیزه و زین الدین که میانسرای چند ضلعی دارند کاملا مدور است.

3- آثار وجود یک حوض در وسط حیاط کاروانسراهای زیزه و تاج آباد هست اما در کاروانسرای زین الدین چنین چیزی مشاده نمی‌شود.

4- کاروانسرای زین الدین دو طبقه است اما کاروانسراهای تاج آباد و زیزه پلانی یک طبقه دارند.

5- کاروانسرای تاج اباد بر خلاف کاروانسراهای زین الیدن و زیزه که در مقابل هر حجره یک ایوان دارند، فاقد ایوان در مقابل حجره است.

6- در پلان کاروانسراهای زین الدین و زیزه تقارن دیده می‌شود و تمامی عناصر با یک‌دیگر قرینه هستد. اما در مورد کاروانسرای تاج آباد شاید بتوان احتمال قرینه بودن قسمت‌های مختلف تخریب شده با عناصر متقابل را داد اما این مساله نیازمند تحقیقات بیش‌تری است.

7- کاروانسرای زین الدین علاوه بر جنبه اقامتی و باراندازی، کارکرد نظامی هم داشته که از محل دیدبانی و سنگرگیری در اطراف بام دایره ای شکلش مشخص است. این موضوع و کارکرد در دو کاروانسرای دیگر مشاده نمی‌شود.

8- زین ایدین تنها کاروان سرای مدوری است که در ساختش از اعداد مقدس استفاده شده است. حیاط 12 ضلعی و 5 برج دیدبانی.

9- تاج آباد برخلاف دو کاروانسرای دیگر که دارای 12 ایوان هستند، دارای 13 ایوان در بخش‌های شرقی، شمال غرب و جنوب غرب است.

10- سرویس بهداشتی کاروانسرای تاج آباد در اصطبل و سرویس دو کاروانسرای دیگر درون برج‌ها و زیر اتاق‌های نگهبان بوده ولی چون کاروانسرای تاج آباد فاقد برج بوده، از این محل استفاده شده است.

*مطالعه تطبیقی کاروانسراهای برون شهری استان همدان

سفرهای پیشنهادی

مطالب پیشنهادی

عضویت در خبرنامه کاراکال
برای اطلاع از مطالب جدید، تورها و برنامه‌های ویژه کاراکال، می‌توانید پست الکترونیک و شماره همراه خود را وارد کنید و دکمه + را کلیک کنید: